Πέμπτη, 2 Ιανουαρίου 2014

Το Ανατολικό ζήτημα ως θέμα διεθνούς διπλωματίας και ανάδειξης μιας νέας γενικής ισορροπίας ισχύος(Περίοδος 1774-1815)

Στην πρώτη επίσημη ανάρτηση ασχοληθήκαμε με την απαρχή της έννοιας της εθνικής στρατηγικής εντός του εθνοκρατοκεντρικού διεθνούς συστήματος και κυρίως με τα δυτικά κράτη που αποτέλεσαν και τις Μεγάλες Δυνάμεις της εποχής. Στην παρούσα ανάρτηση θ' απασχοληθούμε έντονα με το σπουδαίο ιστορικό και διεθνολογικού ενδιαφέροντος Ανατολικό ζήτημα(Eastern Question).
Βέβαια το Ανατολικό ζήτημα δεν είναι δυνατόν ν' αναλυθεί μόνον σε μία ανάρτηση καθώς αποτελεί θεματική που απασχόλησε και απασχολεί ιστορικούς και πολιτικούς αναλυτές μέχρι και σήμερα. Γι' αυτό θα ασχοληθούμε κυρίως με τον στενότερο όρο του Ανατολικού ζητήματος, όπως αναφέρει και ο Μ. Λάσκαρις στο ομώνυμο βιβλίο του χρησιμοποιώντας τον ορισμό του ιστορικού Μίλλερ που αναφέρει πως τ' Ανατολικό Ζήτημα είναι "η διπλωματική πάλη των Ευρωπαϊκών Δυνάμεων που διεξήχθη πρωτίστως δια την Ευρωπαϊκήν Τουρκίαν και περί το πρόβλημα διαδοχής των Οσμανίδων την ημέραν καθ' ήν θα κατέρεεν οριστικώς η εν Ευρώπη κυριαρχία των"(Μίλλερ, 1976).
Αυτός ο ορισμός, αποτελεί μια πολύ σημαντική διατύπωση και μας παρέχει  τον κεντρικό ιστορικό άξονα της ανάλυσής μας. Δηλαδή την υποχώρηση της Οθωμανικής αυτοκρατορίας απο την Ευρωπαϊκή ήπειρο και την διαμάχη των δυτικών ευρωπαϊκών κρατών ως προς την διαμόρφωση των Βαλκανικών κρατών και του υποσυστήματος των βαλκανίων, τ'οποίο θα παίξει σημαίνοντα ρόλο στις εξελίξεις της Ευρωπαϊκής Ιστορίας καθώς τόσο στην γενική ισορροπία ισχύος(πχ ο ανταγωνισμός Μ.Βρετανίας και Ρωσίας για επέκταση στην Ανατολική μεσόγειο θα αποτελέσει σημείο αναφοράς στην ισορροπία ισχύος του 19ου αιώνα), όσο και στις τοπικές ισορροπίες ισχύος(πχ η ανάδειξη των ελληνοτουρκικών διαφορών καθώς και η σύγκρουση των βαλκανικών κρατών για την έξοδο στην θάλασσα του Αιγαίου πελάγους αποτέλεσαν και αποτελούν ακόμα σημαντικό ζήτημα).
Σαν διπλωματικός όρος, το Ανατολικό ζήτημα θα εμφανιστεί στις αρχές του 19ου αιώνα και πιο συγκεκριμένα το 1822 στο συνέδριο της Βερόνας. Θ' αποτελέσει πλέον ενα ζήτημα που θ' απασχολήσει τις Μεγάλες Δυνάμεις για έναν και πλέον αιώνα. Η de facto κατάρρευση της Οθωμανικής αυτοκρατορίας μας οδηγεί σε μια ειδική ανάλυση του Ανατολικού ζητήματος ξεκινώντας απο βασικες πτυχές και φάσεις του, όπως θα δούμε σ'αυτήν αλλά και στην επόμενη ανάρτηση.
Αρχικά η ανάλυση μας εστιάζει στο Ανατολικό ζήτημα καθαυτό. Η σταδιακή πτώση της Οθωμανικής αυτοκρατορίας απο το 1683 και την δεύτερη αποτυχημένη πολιορκία της Βιέννης, η υπογραφή της συνθήκης τους Κάρλοβιτς το 1699 αλλά και η μεταγενέστερη ανάδειξη της Ρώσικης αυτοκρατορίας ως δύναμης ικανής να διεκδικήσει την έξοδό της στην Ανατολική μεσόγειο, αποτέλεσαν τα βασικά σημεία που θα φέρουν σταδιακά το Ανατολικό ζήτημα στο προσκήνιο.
Παρ'όλες αυτές τις αναγκαίες συνθήκες, παρατηρείται παράλληλα και μια πολύ σπουδαία αλλαγή που έχει τις ρίζες της στην γαλλική επανάσταση και στην απαρχή των εθνικών διεκδικήσεων(θέμα που αναλύσαμε στην περασμένη ανάρτηση). Αυτή η έλευση του εθνικισμού και της εθνικής ταυτότητας, θ' αποτελέσει μια βασική αρχή που θ' ακολουθήσουν όπως θα δούμε οι Βαλκανικοί λαοί προκειμένου να κερδίσουν την ανεξαρτησία τους απο την παρακμάζουσα Οθωμανική αυτοκρατορία, προκαλώντας παράλληλα το ενδιαφέρον των δυτικών ευρωπαϊκών δυνάμεων που θ' αποζητήσουν γεωπολιτικά κέρδη με την εμπλοκή τους στ' Ανατολικό ζήτημα.Οι βασικότεροι δρώντες που θα μας απασχολήσουν είναι η Ρωσία της Μεγάλης Αικατερίνης, η Βρετανία του Γεωργίου του 3ου ως ανερχόμενες παγκόσμιες δυνάμεις αλλά και η Αυστριακή αυτοκρατορία και η Γαλλία ως σημαντικές ευρωπαϊκές δυνάμεις. Σκόπιμα θ' αναφερθεί τελευταία η Οθωμανική αυτοκρατορία καθώς αποτελεί ειδική περίπτωση και βασικό σημείο στην ιστορία του Ανατολικού ζητήματος.
Το χρονικό σημείο του 1780 αφορά τα γεγονότα μετά την υπογραφή της συνθήκης του Κιουτσούκ-Καϊναρτζή το 1774 και την περαιτέρω υποχώρηση της Οθωμανικής Τουρκίας απο την Ευρωπαϊκή ήπειρο και την αρχή της ρώσικης κυριαρχίας. Το 1782 η Αικατερίνη ζήτησε να δημιουργηθεί υπόμνημα για τον διαμελισμό της Οθωμανικής αυτοκρατορίας στην Ευρώπη και να δημιουργηθεί ελληνικό βασίλειο με πρωτεύουσα την Κων/πολη. Παρά αυτές τις κινήσεις της Ρωσικής αυτοκρατορίας, η Τουρκία της ξανακήρυξε τον πόλεμο το 1787 και απέφυγε την καταστροφή απο τον συνασπισμό Ρωσίας-Αυστρίας λόγω της γαλλικής επανάστασης και υποστήριξης  χωρίς όμως να γνωρίζει τις μελλοντικές εξελίξεις που έμελλαν ν' αφαιρέσουν τα σημαντικότερα ευρωπαϊκά εδάφη της.
Η πιο σπουδαία εμπλοκή αυτής της ειδικής περιόδου μεταξύ του 1780-1815 είναι η σύνθετη ισορροπία ισχύος και οι διπλωματικοί συνδυασμοί που γίνονται προκειμένου να επιλυθούν τα ζητήματα της ευρωπαϊκής διεθνούς κοινωνίας καθώς και οι ανταγωνισμοί μεταξύ των Μεγάλων Δυνάμεων επι του Ανατολικού ζητήματος που έφεραν το 1798 τους Τούρκους και τους Ρώσους σε συμμαχία εναντίον των Γάλλων, πρώην συμμάχων των Οθωμανών όπως  και την όξυνση του Αγγλορωσικού ανταγωνισμού επι του Ζητήματος της Ανατολής(Λάσκαρις,1978).
Μετά όμως την επέκταση του Ναπολέοντος σε 3 μέτωπα(Δύση στην Μ.Βρετανία-Τραφάλγκαρ, Ανατολή στην Ρωσία-Πατριωτικός πόλεμος και Ανατολική μεσόγειο(Αίγυπτος)-επιθετική στάση απέναντι στις κτήσεις της Οθωμανικής αυτοκρατορίας μέχρι τα 1815) και την τελική κατάρρευση της Γαλλικής αυτοκρατορίας, το Ανατολικό ζήτημα παίρνει νέα τροπη και αρχίζει να επηρεάζει την γενική ισορροπία ισχύος των Μεγάλων δυνάμεων όπως επίσης θα διαμορφώσει επι μέρους, τοπικές ισορροπίες στο υποσύστημα των Βαλκανίων.
Απο την πλευρά της Μεγάλης Βρετανίας παρατηρούμε έμφαση σε μια ιδιόμορφη εξωτερική πολιτική συμφέροντος απέναντι στην Οθ. αυτοκρατορία
Είναι κατανοητό βέβαια πως τα παιχνίδια ισχύος και τα συμφέροντα των Μεγάλων Δυνάμεων, ειδικά της Γαλλίας που βιώνει μια συστημική μετάβαση, θα αλλάξουν πολλές φορές την στάση τους απέναντι στην Τουρκία και στο ανατολικό ζήτημα.
Απο την οπτική των Μεγάλων δυνάμεων βλέπουμε λοιπόν μια συνεχή μεταβολή εξωτερικής πολιτικής και παιχνιδια ισχύος απέναντι στον "Μεγάλο ασθενή"(η ονομασία της Οθ. αυτοκρατορίας απο την διπλωματία του 19ου αιώνα), αλλά μια διαφορετική στάση στα βαλκανικά έθνη, τα οποία δεν έχουν ακόμα κράτος, αλλιώς και αποκαλούμενα "Έθνη χώρις κράτη".
Το 1804 ξεκινάει το λεγόμενο Σέρβικο ζήτημα, που αφορά την ανεξαρτησία του Βελιγραδίου απο την Οθωμανική κυριαρχία και έχει διττό χαρακτήρα. Αφ'ενός το σέρβικο έθνος με ικανές προοπτικές ανατροπής του καθεστώτος εποφθαλμιά στις εσωτερικές τριβές της Οθωμανικής διοίκησης που αντιμετωπίζει φανερά προβλήματα και αφ'ετέρου οι εσωτερικοί τριγμοί και οι διαμάχες για την εξουσία ανάμεσα στην Πύλη και στους διοικητές των γενίτσαρων. Το σέρβικο ζήτημα, βέβαια, αντιμετωπίζεται χωρίς ιδιαίτερο φόβο απο τις ευρωπαϊκές δυνάμεις λόγω της απορρόφησης τους απο τους ναπολεόντειους πολέμους και ιδιαίτερα λόγω της επέμβασης του Ναπολέοντος στην Αίγυπτο, πράγμα που κλόνισε τους Τούρκους και τους ανάγκασε να στραφούν εναντίον των πρώην συμμάχων τους αφήνοντας παράλληλα χώρο στην εκδήλωση εξεγέρσεων στο Βελιγράδι.
 Η ουσία αυτής της περιόδου είναι η αλλαγή της ισορροπίας ισχύος σε γενικό επίπεδο μεταξύ των παγκοσμίων δυνάμεων που αυτή την περίοδο μάχονται εναντίον της εξαπλούμενης ισχύος της Ναπολεόντειας αυτοκρατορίας αλλά τόσο οι μελλοντικές συνθήκες αλλαγής στο τοπικό υποσύστημα των Βαλκανίων που θα μας απασχολήσει στην δεύτερη ανάρτηση σχετικά με το ανατολικό ζήτημα όπου θ' ασχοληθούμε εκτενώς με την εκδήλωση του σέρβικου και του ελληνικού εθνικισμού όπως επίσης και με την εμπλοκή των Μεγάλων δυνάμεων μετά το 1815 και το συνέδριο της Βιέννης που θα φέρει μεγάλες αλλαγές στο διπλωματικό πεδίο και μέλλει να αναταράξει σημαντικά το Ανατολικό ζήτημα για τα επόμενα 100 χρόνια τουλάχιστον.



Πηγές
  1. "The Great Powers and the "Eastern Question" The Great Powers and the "Eastern Question" Web. 02 Jan. 2014.
  2. Bronza, Boro. "The Habsburg Monarchy and the Project of Division the Ottoman Balkans." Empires and Peninsulas: Southeastern Europe between Karlowitz and the Peace of Adrianople, 1699-1829. By Plamen Mitev. Berlin: Lit, 2010. 51-63. Print.
  3.  Λάσκαρις, Μιχάλης. ΤΟ ΑΝΑΤΟΛΙΚΟΝ ΖΗΤΗΜΑ 1800-1923. Θεσσαλονίκη: Π.Πουρνάρα, 1978. 
  4.  Bull, Hedley, Stanley Hoffmann, and Andrew Hurrell. "The Balance of Power." The Anarchical Society. New York: Columbia UP, 2002. 240-55.
  5.  Hudson, Andrew. "Eastern Question." Eastern Question. The Corner.org, 2 Feb. 2011. Web. 02 Jan. 2014.
"Ευρηματική φωτογραφία του 19ου αίωνα που αναπαριστά την Αγγλία, Αυστρία, Ρωσία μπλεγμένες στο κουβάρι του ανατολικού ζητήματος"

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Σχόλια με υβριστικό περιεχόμενο θα διαγράφονται.
Η κόσμια συμπεριφορά στον διάλογο είναι πολιτισμική αρχή!